Knjiga puna kao šipak

Enes Halilović
Lat­est posts by Enes Halilović (see all)

     

    (Ana Stišović Milo­vanović, Instru­men­tal­ni kon­cep­tu­al­izam u prouča­van­ju književnos­ti, Raš­ka ško­la, Beograd,  2014)

     

         Jedan tumač među mnogim tumači­ma nika­da se ne zado­vol­ja­va onim što je zaključio — kako se umnoža­va broj čin­jeni­ca tako se i umnoža­va i broj sudo­va, stavo­va, anal­iza i sin­teza. Tumač kada tumači raspravl­ja sa svi­ma koji su tumačili, i sa sobom.

         Knji­ga prof. dr Ana Stišović Milo­vanović je dokaz Mar­mon­telove mis­li da umjet­nost želi svje­doke. Ali, dodao bih, svje­doke koji su sprem­ni na kon­stant­no svje­dočen­je, dešifrovan­je, saučestovanje.

         Na svakom koraku vidi­mo, prošir­i­lo se nez­nan­je među ljudi­ma, ali na prim­jeru ove knjige vidi­mo: prošir­i­lo se znan­je u pojed­inci­ma. U tumaču se umnoža­va smisao književnog djela. Anal­i­zom, po Gas­tonu Bašlaru, tumač se kreće iz nesv­jesnog u domen saz­nan­ja, a poiman­je instru­men­talnog kon­cep­tu­al­iz­ma, dato na prim­jer­i­ma, dokaz je da dugo pos­ma­tran­je, str­plji­vo poiman­je i već pomenu­to saučesto­van­ju u književnom djelu dovo­di do novih ravni na brušen­im draguljima.

         Autor­ka je poš­to­valac Foh­ta koji nas napom­in­je da pos­to­ji duhovno srod­st­vo između čitao­ca i umjet­ni­ka, i da se, po Huser­lu, sva­ki umjet­nič­ki izraz tumači iz kon­tek­s­ta, iz sop­stvene struk­ture, ali, estet­s­ki pred­met je uslovl­jen opažan­jem sub­jek­ta, napom­in­je autor­ka – nis­mo li mno­go puta uočili da nam u određenom živ­ot­nom dobu, bez određenih iskus­ta­va i umjet­ničk­ih doživl­ja­ja, neko umjet­ničko dje­lo ne znači koliko i kas­ni­je kada mu se vra­ti­mo bogati­ji za neka knjiš­ka ili živ­ot­na iskust­va. Onaj koji donosi umjet­ničko dje­lo još u pro­ce­su stvaran­ja raču­na na imag­i­naci­ju konzu­men­ta, napom­in­je autor­ka, te per­cep­ci­ja umjet­ničkog djela biva „dirigo­v­ano stvaran­je“ ili na neki način pro­duže­tak stvaran­ja. Dak­le, opet je potreb­no saučestvo­van­je. Ali to saučestvo­van­je se umnoža­va kao što se umnoža­va broj onih koji pro­ma­tra­ju umjet­ničko dje­lo. Umjet­nost se otkri­va onda kada biva opaže­na – ovaj stav, inspirisan mišlju Zurov­ca, daru­je nam prof. dr Ana Stišović Milovanović.

         Kao što je potreb­na autoru, tako je maš­ta potreb­na i uži­vaocu umjet­ničkog djela. Tako, uz maš­tu, vidi­mo i ono što nis­mo vid­jeli. Napor uži­vao­ca umjet­nos­ti sro­dan je naporu umjet­ni­ka, ali je i samom umjet­niku potre­ban napor uži­vao­ca umjet­nos­ti, jer, u samom umjet­niku uži­valac umjet­nos­ti je star­i­ji od umjet­ni­ka, ta dvo­ji­ca se dop­un­java­ju, jedan dru­gog gone na napor, jedan dru­gog odmara­ju – ne kaže uza­lud Kavafi: i pono­vo se u umjet­nos­ti odmaram od nje.

         Preoku­paci­ja autorke je, raz­mulji­vo, i Roman Ingar­den, otac fenomeneloške estetike. Osnovno pit­na­je nje­gove promis­li je način pos­to­jan­ja onog što ima priv­id pos­to­jan­ja. Način pos­to­jan­ja umjet­ničk­ih djela – to je adresa Ingar­de­n­ovog mišl­jen­ja na koju dolazi prof. dr Ana Stišović Milo­vanović koja nas napom­in­je: dvi­je su faze spoz­na­van­ja etet­skog pred­meta. To su istraživčko spoz­na­van­je djela i trenu­tak spoz­na­van­ja estet­skog pred­meta, no faze su neod­vo­jive jed­na od druge kao što su neod­vo­jivi  slo­je­vi unutar umjet­ničkog djela. Autor­ka sma­tra da se estet­s­ka vri­jed­nost djela oči­tu­je u kvalite­tu svakog slo­ja. Dak­le, sama struk­tu­ra književnog djela iskazu­je se kao poli­foni­ja. Autor­ka ističe kao važan put od empir­i­jskog ka opštem. Tako i Muharem Per­vić u knjizi Svi­tak po svi­tak navo­di da kada posum­n­ja u uzore i izgu­bi želju da tvr­di i upuću­je čov­jek počin­je da razu­mi­je­va i ono što se ne tiče samo nje­ga. Ta vrs­ta osjeća­jnos­ti u osnovi je jezi­ka književnosti.

         Iz mno­go­b­ro­jnih književnih djela izd­va­ja­ju se remek-djela. Ingar­den kaže da ona čitao­ca pre­ne­su u stan­je sa-stvar­alčke emo­cionalne osjetljivosti. To su oni momen­ti kada ne može­mo da se odvo­ji­mo od umjetnosti.

         Kada anal­izira misao o očen­ju prof.dr Ana Stišović Milo­vanović raz­ma­tra teori­je iza kojih sto­je Žan Pijaže, Robert Gan­je, Lav Vig­ot­s­ki, Džerom Bruner. U središ­tu pažn­je su kon­gi­tivne teori­je o prouča­van­ju književnos­ti i prin­cip instru­men­talnog kon­cep­tu­al­iz­ma u prouča­van­ju književnosti.

         U poglavlju Od slo­je­vite struk­ture dela ka lit­er­arnom fenomenu autor­ka ističe da je Ingar­de­n­o­va teori­ja o slo­je­vi­toj struk­turi umjet­ničkog tek­s­ta ide­ja o kon­ti­nu­ite­ti­ma, kao dijelovi­ma cje­line estetske tvorevine, dovela do novog značen­ja. Sloj zvučen­ja, sloj značen­jskih jedini­ca, čita­lac sa-stvar­alac koji dop­un­ju­je neo­dređe­na mjes­ta – to su tačke u pro­ce­su kon­stru­isan­ju kon­ačnog doživl­ja­ja koji ide od umjet­ni­ka ka čitaocu.

         Poseb­na draž  ove knjige jeste raspra­va o lit­er­arnom fenomenu u ejdet­skoj funkci­ji. Prof. dr Ana Stišović Milo­vanović sto­ji na stanoviš­tu da čita­lac dop­un­ju­je dje­lo na mjes­ti­ma neo­dređenos­ti, a u skladu sa Ingar­de­n­ovim stavom da čita­lac saučestvu­je u stvar­alačkom aktu. Zan­imlji­vo je i tumačen­je djela kroz she­matske prikaze i čvor­na mjes­ta, jer ejdet­s­ki ele­men­ti, kako tvr­di Ingar­den, ima­ju sim­bolič­ki oblik.

         Pros­tor koji opažamo i vri­jeme koje teče na našim časovnici­ma nisu i pros­tor i vri­jeme umjet­ničkog djela, sma­tra prof. dr Ana Stišović Milo­vanović. Nju zan­i­ma pros­tor objek­tivizaci­je duha, pros­tor umjet­nos­ti te navo­di prim­jer Bodlerov Alba­tors gdje imamo zemaljs­ki i nebes­ki pros­tor, a čita­lac je vođen inten­ci­jom pis­ca koji daje sub­limi­rane ide­je, a čita­lac ovaj ključ može koris­ti­ti i čita­jući dru­ga književ­na djela, jer ovu pjes­mu per­cipi­ra kao uni­verzal­nu. Autor­ka tumači pros­tor i vri­jeme u književnom djelu kroz pros­tor i vri­jeme Joze­fa K. a pom­in­je i da je Beket rel­a­tivi­zo­vao vri­jeme. To i nije čud­no. Ekspri­ment je pokazao da jedan časovnik stavl­jen u avion koji leti veo­ma visoko, gdje je slabi­ji uti­caj grav­itaci­je, kada je trans­porto­van od Lon­dona do Pekinga pokazu­je za jed­nu sekun­du različi­to vri­jeme od istog takvog časovni­ka koji je ostao u Lon­donu. Ovaj eksper­i­ment izveo je John Laver­thy. Tokom daleke pov­jesti čov­ječanst­va vjerova­lo se da vri­jeme teče na isti način u svakom okružen­ju i za sva bića, ali pokaza­lo se da to nije tačno. „Povećan­jem brzine sman­ju­je se brz­i­na pro­t­i­can­ja vre­me­na“, uči nas Caner Tasla­man. Za koliko dana je stvoren svi­jet? Kakvi su bili ti dani? Dan može tra­jati hil­jadu god­i­na i dan može tra­jati pedeset hil­ja­da god­i­na. Vri­jeme u mater­i­jal­nom svi­je­tu ne teče svu­da isto. Prof. Ana Stišović Milo­vanović nam poruču­je da poseb­no vri­jeme egzi­s­ti­ra unutar književnog djela.

         Pišče­vo poiman­je pros­to­ra služi svr­si – otkri­van­ju juna­ka koji je izmaš­tan da bi otkri­vao čov­je­ka. Jusuf gra­di most na Žepi, ne u srcu carst­va nego tamo na kraj carst­va, a takvu odluku donosi u memljivoj tam­ni­ci – iz tame zaiskri ideja.

         Ejdos vre­me­na i pros­to­ra u romanu Seobe Miloša Crn­jan­skog dat je uz strast – oči­to, to je jed­na od knji­ga kojoj se prof. dr Ana Stišović Milo­vanović neprestano vraća kao što se i mi njenoj knjizi moramo vraćati – autor­ka jas­no izlaže, ali su alati teš­ki pa nije loše koris­ti­ti ih više puta. Ona zaključu­je da pos­to­je vri­jeme i pros­tor kao lit­er­arni fenomeni koji otvara­ju mogućnost za pro­dublji­van­je anal­ize i isko­rak u spoz­na­van­je suštin­skog značen­ja djela.

         Sim­bolič­ka i arhetip­s­ka funkci­ja, mitologi­ja kao izvor moti­va i kao mogućnost za tumačen­je savre­menih moti­va ili pramo­ti­va, arhetip­s­ka ishodiš­ta, anagoš­ka funkci­ja, lit­er­arni fenomen u intertek­stu­al­noj funkci­ji, u inter­lit­er­arnoj funkci­ji i u autoc­i­tat­noj funkci­ji (dakako, uz Komentare za Liriku Itake gdje Crn­jan­s­ki otvara vra­ta svo­je radion­ice) – sve su to preoku­pa­co­je date u ovoj knjizi čiji tiraž nije veli­ki, ali – ovo društ­vo je na ispitu – baš me intere­su­je koliko čita­la­ca će imati ovaka­va knji­ga, puna kao šipak, a znam da joj tre­ba­ju čitao­ci koji se vraća­ju knjigama.