Utjecaj sufijske poezije na južnoslavenske autore

Besim Habibović
Lat­est posts by Bes­im Habi­bović (see all)

     

     

     

         Sufizam se u književnos­ti javl­ja prak­tično od kada i pos­to­ji kao duhov­na dis­ci­plina u Isla­mu. Sufi­js­ka poez­i­ja je nas­ta­jala u prvim tek­i­ja­ma, pisana rukom upra­vo od strane piro­va — osni­vača sufi­jskih tarika­ta (redo­va). Nakon prvih par stol­jeća posli­je hidžre počin­ju se javl­jati učen­jaci koji su se speci­jal­izirali za izuča­van­je poje­dinih oblasti, kao što su: fikh, akaid, hadis, tef­sir i drugih, a koje su do tada bile dio jedne cje­line unutar Isla­ma. Sušti­na duhovnos­ti, ezo­ter­i­js­ka dimen­z­i­ja Isla­ma,  je osta­la neobuh­vaće­na pojavom ovih novih nau­ka, pa su se počeli javl­jati učen­jaci koji su pop­unili ovu prazn­inu kako se Islam ne bi sveo na for­mu, baveći se pitan­jem stan­ja srca vjerni­ka i odnosa roba i Rabba.

         Eti­mologi­ja riječi sufizam je u lit­er­a­turi objašn­je­na na različite načine: riječ je nasta­la od riječi sufe (runo), jer su sufi­je  bili pre­poz­natljivi po vunenoj odjeći koju su nosili, karak­ter­is­tičnoj  za siro­mašne,  ili od riječi sifat (svo­jst­vo) jer su lju­di na nji­ma mogli vid­jeti lijepa svo­jst­va koja su tre­ba­lo da krase iskrenog i Bogu pot­puno predanog vjerni­ka. Pos­to­ji i mišl­jen­je da je naziv sufi nas­tao od riječi safaun, što znači čis­toća, što je opi­si­va­lo unutarn­ji i spol­jašn­ji izgled sufija.

         Na pojavu i razvoj rene­sanse u Evropi u znača­jnoj mjeri utje­cali  su bro­jni pri­jevo­di islam­skih naučni­ka sa latin­skog jezi­ka, koji su došli u ruke neukim sveštenici­ma var­varske nar­avi, te su ih pred­stavl­jali kao svo­ja djela i uništili ogro­man broj naučnih knji­ga, koja su sma­trali neprik­lad­nim za svo­ja učen­ja. U tom peri­o­du nije zabil­ježeno da su pre­vođeni tek­stovi sa sufi­jskom sadrži­nom na latin­s­ki jezik, ako se izuzme pret­postavka da je Dante za svo­ju Božanstvenu komedi­ju, pored klasičnih islam­skih djela, koris­tio i sufi­jske tek­stove, koji su, često sadržavali temu Mi’radža[1].

        Intere­sir­an­je za sufizam na Zapadu se javl­ja tek kra­jem osam­naestog stol­jeća, kada se pre­vode djela sufi­jskih klasi­ka sa perz­i­jskog i ara­p­skog na nje­mač­ki, engles­ki, fran­cus­ki i neke druge evropske jezike. Kada su pri­jevo­di postali dos­tup­ni, veli­ka ime­na roman­tiz­ma su bila snažno privuče­na sufiz­mom. Dovoljno je pomenu­ti Getea, koji je bio posvećen Hafizu, zatim Ruk­er­ta, koji je bio pre­vodi­lac i sufi­jske literature.

         Ovi pri­jevo­di dolaze i do SAD, gdje je ško­la Tran­scen­den­tal­iz­ma Nove Engleske posta­la zain­tere­sir­ana za sufi­jsku lit­er­atu­ru, mada više preko nje­mačk­ih, nego engleskih prjevo­da. Jedan od Tran­scen­den­tal­ista Nove Engleske, Emer­son[2], bio je veo­ma zain­tere­sir­an za sufizam. On i svi oni koji su dijelili ovo intereso­van­je sa Emer­son­om nazi­vani su Per­sians of Con­cord.

       Tek početkom dvade­se­tog stol­jeća, man­ja gru­pa zna­meni­ti­jih Evro­pl­jana ušla je u Šazil­i­js­ki tarikat[3]. Dvade­setih god­i­na dvade­se­tog stol­jeća šejh čis­ti­jskog tarika­ta Pir Ina­jet Han došao je u Evropu, gdje se oko nje­ga okupi­la gru­pa sljed­beni­ka. Među­tim, oni su na sufizam gledali kul­tur­ološ­ki, tako da veli­ki broj njih nije prim­io Islam, što je, nar­avno, neophod­no za ispravno prak­ti­ci­ran­je i razu­mi­je­van­je sufizma.

        Nas­tavili su se Zapadom šir­i­ti i svi ostali sufi­js­ki tarikati, uključu­jući Kadiri­je[4], Nakšibendi­je[5], Ni’me­tu­lahi­je[6] i Hal­veti-Džer­ahi­je[7]. Na Zapadu se tokom dvade­se­tog stol­jeća javl­ja veći broj ozbiljni­jih učitel­ja i ozbiljnih sljed­beni­ka. Među­tim, javl­ja­ju se i oni, koji su pokušavali sufizam pos­ma­trati izvan okvi­ra Isla­ma, a što je i danas pril­ično rašire­na pojava.

        Kada je u jed­nom inter­vjuu zna­meni­ti poz­navalac i prak­tikant sufiz­ma,  pro­fe­sor na Vašin­ton­skom uni­verzite­tu, Seyyed Hos­sein Nasr[8], upi­tan šta mis­li o velikom intereso­van­ju Amerikanaca za sufizam, a mis­leći pri­je sve­ga na pop zvez­du Madonu i njene sljed­benike, on je dao mož­da najbolji odgov­or, rekavši: „Sve što je masovno, to je i površno.“[9]

         Svakako, mno­gi sufi­js­ki redovi i danas pos­to­je na Zapadu, oni ima­ju veli­ki broj sled­beni­ka među koji­ma je i znača­jan broj onih sa zapad­n­jačkim pori­jek­lom. Ovome naroči­to pomaže ras­tući broj pri­jevo­da sufi­jske lit­er­a­ture kao i one koja direk­t­no nas­ta­je na engleskom jeziku, a čiji autori su već duži niz god­i­na, a i gen­eraci­ja­ma, stanovni­ci raznih zapad­nih zemalja.
    Sufizam je na pro­s­tore Balka­na sti­gao pri­je Osman­li­ja, ali se u punoj mjeri javl­ja tek sa dolaskom Osmanske civ­i­lizaci­je i pri­h­vatan­jem Isla­ma od domaćeg stanovništ­va, mahom bosan­skih krst­jana — bogu­mi­la, a i stanovništ­va pravoslavne i katoličke vjere..

         U for­mal­nom smis­lu, divan­s­ka poez­i­ja je pre­poz­natlji­va po stro­go određenom obliku, rimi i metru. U sadrža­jnom smis­lu, ona je veo­ma boga­ta i višes­lo­j­na, a to  se ogle­da u mnoštvu sim­bo­la tip­ičnih za sufizam, zatim metafo­ra i alegorija.

         Za njeno razu­mi­je­van­je, nužno je dobro poz­na­van­je sveukup­ne islamske duhovnos­ti i tradi­ci­je. Divan­sku poez­i­ju karak­ter­išu tip­ični sim­boli, kao što su ljubav, vino, lep­tir. svi­jeća, mehana i lje­pota. Ljubav je usm­jer­e­na pre­ma Stvoritelju Milostivom.

        Čest je prikaz aši­ka,[10] koji izgara u svo­joj čežn­ji za Vol­jen­im. Oni, koji nisu najbol­je upoz­nati sa islam­skom sim­bo­likom, zbun­jeni su ovim sim­bolom, ne poima­jući da se ovd­je se ne mis­li na vino kao ovosv­jet­sko alko­hol­no piće, već  na vino koje se spom­in­je u Kur’anu i koje pred­stavl­ja opi­jenost spoz­na­jom i lje­po­tom Stvoritel­ja Milostivo­ga:[11]

         Lje­pota je Izvor sveko­like lje­pote sve­ga stvorenoga. Česti su motivi mejhane, mjesto na kojem sak­i­ja[12], sipa vino (spoz­na­ju) svo­jim žed­nim sljed­benici­ma, učenici­ma. Lep­tir, koji kruži oko pla­me­na svi­jeće, tražeći boži­ju ljubav, a koji i sagori­je­va u tom pla­menu i tako se sjed­in­ju­je[13] sa Vol­jen­im, čes­ta je metafo­ra za bogo­tražitel­je. Za sufi­jsku poez­i­ju, tip­ično je i to da je prvi sloj pjesme obično var­ka, pa su mnoge sufi­jske pjesme doživl­ja­vane kao pjesme o zemaljskoj ljubavi, opi­jan­ju alko­holom i pat­nji za ljud­skim bićem.

         Divan­sko pjes­ništ­vo karak­ter­iše bejt. Mufred je bejt koji pred­stavl­ja zaokruženu sliku, poruku ili misao, a isp­je­van je sam za sebe. Mufred je najza­s­tu­pljeni­ji u bošn­jačkoj ori­jen­taloj književnos­ti. Sva­ki divan je morao započeti munadžatom (odom Bogu).

        Munadžat, pored pored zah­vale Bogu, sadrži i dijelove o općeljud­skim vri­jed­nos­ti­ma, mjes­tu i ulozi pjes­ni­ka u svi­je­tu i o poet­skoj orjentaci­ji. Ako pjes­ma gov­ori o Boži­jem Jedin­stvu, onda se nazi­va tevhidom ili tehlilom. Nakon zah­vale Bogu, dolazi nat (oda Poslaniku Muhammedu).

          Kasi­da je pjes­ma koja je dio divana, a u ara­p­sku književnost je prešla iz pre­dis­lamske književnos­ti, gdje je bila najpop­u­larni­ji žanr.  Kasi­da je iz ara­pske prešla u perz­i­jsku književnost i tu je pretr­p­jela neke izm­jene. Tek preko perz­i­jske književnos­ti, kasi­da dolazi u tursku divan­sku književnost. Turs­ki pjes­ni­ci su opon­ašali perz­i­jske, a bošn­jač­ki pjes­ni­ci su u njih unosili ele­mente vlastite duhovnos­ti. One najčešće počin­ju opi­som prol­jeća, lje­ta, jeseni, ramazana, Bajrama…

           Gazel je najza­s­tu­pljeni­ja for­ma u divan­skoj poez­i­ji. Gazelom se iskaz­i­je ljubav, živ­ot­na radost, a neka­da pat­n­ja i bol. Pjes­nik je svo­je ime smješ­tao u pret­posljed­njem sti­hu i on se zove mahlus-bejti. Zbir­ka gazela jednog pjes­ni­ka je gazeli­jat.

    Jedan Rumi­jev gazel:[14]

    Gazel o smrti

    Otkad saz­nah za svi­jet ljubavi,

    Od čežn­je mi duša gori.

    Potroših živ­ot, srce, potroših oči svoje,

    Jer mišl­jah da ašik i Vol­jeni su dvoje.

    No sada saz­nah neš­to suhog zla­ta vrijedno,

    Gdje ja vid­jeh dvo­je, bješe samo jedno.

         Ova književnost je bila prisut­na u znača­jnoj mjeri na pros­toru Bosne, više od četiri stol­jeća i to od druge polovine pet­naestog, do kra­ja devet­naestog stol­jeća. Za to vri­jeme pos­to­ja­lo je više od četiri sto­tine stvar­ala­ca na turskom, perz­i­jskom i ara­p­skom jeziku. Neki su pisali na sva tri orjen­tal­na jezi­ka.  Ono što je ovu kjiževnost učini­lo dodat­no vri­jed­nom je čin­jeni­ca da su bošn­jač­ki autori u već formi­ran sis­tem obliko­van­ja ove poez­i­je unosili svoj duh i svo­ju životnost.

        Pod direk­t­nim utje­ca­jem sufi­jske poez­i­je stvar­ali su Muhamed Kara­musić Nihadi­ja, Hasan Zijai­ja Mostarac, Derviš-paša Bejezidag­ić, Alaudin Sabit Užičanin, Ahmed Gur­bi-baba i Ahmed Vali Novopazarac.

         Alaudin Sabit Užičanin, pjes­nik s kra­ja 17.vijeka, jedan od naših najz­nača­jni­jih stvar­ala­ca na orjen­tal­nim jezici­ma. Nje­go­va poez­i­ja ima pose­ban jezik i stil bez kićenos­ti koja je karak­ter­izirala nje­gove suvremenike:

    Meza­ki-beg dugo peharnik je bio

    U ovoj znanstveno-zabavnoj mejhani;

    Kad je spoz­na­jom višom uvidio,

    Da se niko vječno na zemlji ne bani,

    Punu čašu popi, pa na nebo skoči,

    Da ide do društ­va gdje se vino toči[…][15]

         Ahmed Gur­bi-baba (1698/9–1771/2) je jedan od najvećih divan­skih pjes­ni­ka iz Novog Pazara. Rano odlazi u Tursku, gdje na svom pos­je­du u Jedrenu provo­di veći dio živ­ota. Ipak, nos­tal­gi­ja za Novim Pazarom je bila toliko snaž­na, da je pre­tače u sti­hove. Uz novopazarsko groblje Gazi­lar nalazi se turbe Ahmet Gur­bi-babe. Nje­gov Divan još uvi­jek nije doživ­io pri­jevod na bosan­s­ki jezik. Evo jednog dijela nje­gov­og divana:

    „Znaj da je Bosna domov­ina moja
    Novi Pazar rod­ni grad je moj

    Nar­od gaz­i­ja i Iju­di ponosnih,
    Boga jednog zna­ju, namaz ne puštaju

    Nar­od naš, grad, dje­dov­inu našu,
    Uz dopust Gospo­dara ovo zborim:

    Allah nek’ saču­va tren ja ovaj želim
    Da od tuge svake naraš­taj zašti­ti… […][16]

         Ahmed Vali Novopazarac (1564–1599) je rođen u Novom Pazaru,  a zatim je otišao u Cari­grad da izuča­va više nauke. Nje­go­vo najpoz­nati­je dje­lo Lje­pota i Srce (AŠKNAMA) sas­to­ji se od sedam hil­ja­da sti­ho­va i spa­da u naj­duže ljubavne poeme u književnos­ti na osman­skom jeziku. Stekavši vrhun­sko obra­zo­van­je, bio je izuzetno cijen­jen po svo­jem poet­skom umi­jeću. Pre­se­lio je u Novom Pazaru, napuni­vši tek trideset četiri godine. Nje­gov sim­boličko-mist­ič­ki ljubavni ep je napisan u for­mi mes­nevi­je. Sadrži ele­mente grčke, perz­i­jske i turske tradi­ci­je. Glav­na tema je potra­ga za Vodom živ­ota, koja znači besmrtnost.

    Isti­na je da ovom Moru srca otvorena

    Nije jed­nos­tavno da se izražava

    U ovom metru pjes­ma mes­nevi­ja uznosita

    Tak­va je da se pri­je i posli­je malo takvih ispjeva

    Sa poretkom poseb­n­im i u sit­nim djelovima

    Čije je sva­ki dis­tih pop­ut vode u toku stalnome

    Melek Džib­ril njen tumač je

    Nije uobiča­jeno da dojenče, tek rođeno, sve obuzima

    Da ja bez prestanka žudim za izl­izan­im riječima.

        Safvet-beg Bašag­ić (1870–1934), bio je prvi bošn­jač­ki dok­tor nau­ka i začet­nik bošn­jačkog nacionalnog pre­poro­da. Bio je vrstan znalac stranih jezi­ka, kako „istočnih“ , tako i „zapad­nih“ što je umno­gome pomog­lo da razu­mi­je, pre­vo­di, a i sam piše po uzoru na istočn­jačke pjes­nike. Zbir­ka pje­sama Tro­fan­da iz herce­go­v­ačke dubrave sas­tavl­je­na je iz sedam tem­atskih cjeli­na: Na povratku u domov­inu, Ašik­li­je, Behar­i­je, Ljubav i cvi­jeće, Čov­jek i svi­jet, U hara­batu. U ovom dijelu zbirke je sadržana Bašag­iće­va veza sa perz­i­jskim pjesništvom:

    U tome času i moja miso
    Na jed­nu malu zvjezdicu pade,
    I bih o njo­jzi neš­to napiso,
    Al poz­nat glas mi zbori­ti stade:

    Pjes­niče, ustaj! Ne čekaj više,
    Idi unutra u krug rindana,

     Gdjeno sve mirno, slo­bod­no diše 

     Pod mud­room vladom piri-mugana. […][17]

         Musa Ćaz­im Ćatić (1878–1915) je rođen u Odžaku gdje je pohađao mek­teb i osnovnu školu. U Tešn­ju uči turs­ki, ara­p­s­ki i perz­i­js­ki jezik. Ćatić je postavio temel­je mod­er­nom bošn­jačkom pjes­ništvu dvade­se­tog vije­ka. Kroz nje­gov pjes­nič­ki opus pre­poz­na­je­mo čvrstu vezu između čov­je­ka i prirode. Dobro je poz­navao sufi­jsku poez­i­ju, te je očeki­vano da će upra­vo iz nje­gov­o­ga duboko­ga nadah­nuća poteći i neki od najboljih sti­ho­va mod­erni­jeg karak­tera, obo­jenih sufi­jskom atmosferom:

    Kad sam sinoć video te, o gaze­lo – dušo moja,

    Na izvoru, gdje umi­vaš lice bj’elo – dušo moja

    U čas prvi nisam znao da l’  si vila il hurija

    Tako me je tvo­je čarno oko sme­lo – dušo moja, […][18]

         Potom se ukazu­je na tran­scen­den­tal­nost, na sjed­in­jen­je sa Bogom, a to su momen­ti koje često može­mo pron­aći kod mnogih sufi­jskih pjesnika.

    T’je­lo mi šaka pra­ha vodom zakuhana,

    Al ko lonac na zemaljsku kuglu me prekriva.

    A duša mi pop­ut orla slo­bod­na i smjela,

     Preko mjeđa vasione u beskra­jnost pli­va. […][19] 

         Skender Kulen­ović je svoj prvi književni rad, Ocvale primule, objavio je 1927. godine, u sred­njoškol­skom almanahu. Pjesme obilu­ju sim­boli­ma, a najčešći sim­bol je cvi­jet. U sone­ti­ma se slavi rađan­je, ero­ti­zam živl­jen­ja, ekstaza živ­otne snage, duhovnost koja pada sa pjes­ni­ka na pjes­mu i pro­laznost, kao pred­soblje smr­ti i nes­ta­jan­ja. Ekstaza živl­jen­ja iskazana kroz  motiv opi­jan­ja koje je, kao i kod divan­skih pjes­ni­ka, opi­jan­je lje­po­tom i zanosom užitka:

    Mis­lile su pom­ri­jet kada giz­dav stiže,
    i zas­jaše časke jagorči­ka jarih.
    On snažno mir­iše, iskri se i žari
    i, niz tki­va noći, sve niže i niže
    nad njih pada. Klone. Žuti nek­tar liže
    i žitko­ga soka što ga vračar stari
    za primule žute u vena­ma svari
    svakoj po kap kane i pijan se diže…

        U srp­skoj književnos­ti ne oči­tu­je se pri­marni, ali je sekun­darni utje­caj sufiz­ma vidljiv kod više auto­ra. Ovo oprav­da­va čin­jeni­ca da je duhovnost, koju je srp­s­ki nar­od nje­go­vao, tijes­no povezana sa pri­pad­nos­ti pravoslavnoj vjeri, pa je sufizam kao esen­ci­ja Isla­ma mogao biti pri­h­vaćen samo u smis­lu preuz­i­man­ja forme. Sufi­js­ka poez­i­ja je do srp­skih pjes­ni­ka sti­za­la uglavnom preko evrop­skih književni­ka kao što je J. V. Gete.

        Intere­san­tan prim­jer za to je autor jedne od najl­jepših sred­njov­jekovnih srp­skih pje­sama Slo­vo ljubve Despot Ste­fan Lazarević.

          Ste­fan Lazare­vić, iako rat­nik, viteš­ki obuča­van i vešt u koman­dovan­ju, bio je pjes­nik, širokog obra­zo­van­ja i poš­to­van med­ju evrop­skom vlastelom. Pos­je­dovao je ogrom­nu bib­lioteku, u kojoj je, osim slaven­skih i poučnih tek­sto­va, bilo i filo­zof­skih spisa i knji­ga iz his­tori­je i poez­i­je. Ste­fan provo­di neko vri­jeme u Istan­bu­lu i taj boravak budi ljubav i intereso­van­je za tada aktuel­nu divan­sku poez­i­ju. Mogao se pron­aći u njoj,  jer  je bio visoko obra­zo­van, kakvi su bili i divan­s­ki pjes­ni­ci, bio je zaljubljenik u poez­i­ju,  a sen­z­i­bilitet i pan­teis­tič­ki mist­i­cizam koji je zra­cio iz divanske poez­i­je,  u nje­mu  je pron­ašao plod­no tle.

        Nje­gov najz­nača­jni­ji knjizevni rad Slo­vo ljubve,  jedan od najl­jepših tek­sto­va srpske književnos­ti, napisan 1409. godine. Vjeru­je­mo da je upra­vo sufi­js­ki utje­caj bio jedan od pre­sud­nih,  da ovaj tekst bude i jedan od najl­jepših u sred­njovi­jekovnoj srp­skoj književnos­ti.  Ima deset stro­fa čiji ini­ci­jali daju akrostih. Pjes­ma je rit­mič­na pop­ut gazela, koji sreće­mo u divan­skoj poeziji.

         Očigled­no Ste­fanu Lazare­viću nisu bile strane ni  kaside, jer se Slo­vo ljubve završa­va molitvom i riječju amin koja sto­ji na kra­ju molitve,  kao i u kasi­dama u koji­ma na kra­ju često sto­ji molit­va. U pjes­mi nailaz­i­mo na opise prirode, koji nisu tip­ični za sred­njov­jekovnu srp­sku književnost:

    Leto i pro­leće Gos­pod sazda,
    kao što i psalmope­vac reče,
    i u nji­ma kra­sote mnoge:
    pti­ca­ma brzo, vesel­ja brzo preletanje,
    i gora­ma vrhove,
    i lugov­i­ma prostranstva,
    i polji­ma širine;
    i vaz­duha tananog
    divn­im nekim talasi­ma brujanje:
    i zemaljske daronose
    od miris­nih cve­to­va, i travnosne;
    ali i same čovekove prirode
    obnavl­jan­je i veselost
    dos­to­jno ko da iskaže?[20]

         Divan­s­ka književnost često sadrži ovakve opise i čak pos­to­je ime­na za kaside koje pje­va­ju o prol­je­cu, to su bahar­i­je, dru­gaci­je se zovu one koje peva­ju  o letu, jeseni ili zimi. Priro­da je mjesto gde su grad­jene tek­i­je i to je često bilo na ulaz­i­ma u gradove,  jer su sufi­je za svo­je zikrove trazili mjes­ta koja im obezb­jed­ju­ju mir i sklad sa prirodom koja ih pod­sjeća na Stvoritel­ja i ono najlepše sto je od Nje­ga stiglo.

         Kod Ste­fana Lazare­vića ljubav nije ona  koja se vezu­je samo za Boga ili samo za zemaljsko. To je  ljubav koja proizilazi iz Vrela sveko­like ljubavi i boji sve stvoreno, vidlji­vo i nev­idlji­vo. Popio je i on ono­ga vina, kojim se sufi­je opi­ja­ju, a koje nije ovoze­maljsko vino. Opi­jenost Boži­jom lje­po­tom je pro­tkana kroz nje­gove sti­hove i on žudi za tom lje­po­tom i sjed­in­jen­jem sa Izvorom. Ste­fan Lazare­vić je uspio da sred­njovi­jekovnu  srp­sku poslan­icu ukrasi miri­som i bojom duhovnos­ti Isto­ka, čime je dobio u izves­nom smis­lu orig­i­nal­no dje­lo, koje nije  puno izgu­bi­lo na svo­joj izvornos­ti i geno­mu, a puno je dobi­lo na svježi­ni, egzotičnos­ti i mist­ičkoj duhovnos­ti,  vješ­to ušuškanoj u sred­njovekovnu srp­sku poet­sku sliku.

       Jedan od najpoz­nati­jih pred­stavni­ka srp­skog roman­tiz­ma,  Laza Kostić, napisao je oko sto pedeset lirskih pje­sama i dvade­se­tak epskih pje­sama, bal­a­da i roman­si, dra­ma i ese­ja.  Jed­na od nje­gov­ih najpoz­nati­jih pje­sama, San­ta Maria del­la Salute je i jed­na od najl­jepših pje­sama u srp­skoj književnosti.

         Bib­li­js­ki motivi koje sreće­mo kod Laze Kostića, u svo­joj uni­verzal­nos­ti odnosa čov­je­ka pre­ma Bogu, čov­je­ka pre­ma čov­jeku i živ­o­tu uopšte, gov­ore o širi­ni izraza, kako u for­mi, tako i u svo­joj suš­ti­ni i kao takvi ogleda­ju se u ovoj pjes­mi. Iako se struk­tu­ra pjesme oslan­ja na Petrarkine pjesme o Lau­ri, otkrit ćemo i dublju vezu pjesme sa istočn­jačkim nači­nom stvaranja.

        Pjes­ma je napisana u obliku apos­trofe. Ono što je uočlji­vo već na prvi pogled, a što je u sufi­jskoj poez­i­ji čes­ta poja­va,  pon­avl­jan­je jednog sti­ha kroz svaku stro­fu. Ova poja­va se nazi­va terdž‑i bend.

       U tri početne strofe pjes­nik se obraća bogorod­i­ci: “Oprosti majko sve­ta, oprosti…”. [21] Pjes­ma počin­je sakral­nom atmos­fer­om  ispol­ja­van­jem skrušenos­ti i poka­jan­ja. Ton je, dal­je, elegičan i lirs­ki sub­jekt u toj teškoj pat­nji ugle­da svo­ju dragu.Takodje, čest motiv sufi­jske poez­i­je je i sjed­in­jen­je sa “dragom” kako je u nekim trenuci­ma ašik nazi­vao božan­sku lje­po­tu. Laza Kostić mis­li na svo­ju dragu, ali na nivou božan­skog, pa to osjećan­je odliku­je ekstaza u savršenoj har­moni­ji.  Kako se bliži kraj pjesme, on je uto­pljen u tugu i očaj, a jed­inu utje­hu nalazi u snu u kojem vidi svo­ju dragu. To su momen­ti kada kroz nju on dolazi do novih spoz­na­ja o suš­ti­ni živ­ota i smr­ti, o mješan­ju stvarnog i tran­scen­den­talnog (Kroz nju sad vidim/od nje sve znam…) kojeg često sreće­mo u sufi­jskoj poeziji.

         Sus­reti sa njom u snovi­ma donose mu rajs­ka osjećan­ja, kak­va ašik proživl­ja­va kada pje­va o Lje­poti, Izvoru sveko­like lje­pote. Na kra­ju sjed­in­jen­je sa Vol­jen­im, koje je često u sufi­jskoj pjes­mi, ovd­je lirs­ki sub­jekt spuš­ta na nivo sjed­in­jen­ja sa umr­lom dragom. U trenutku svo­je smr­ti, a opet dra­ga nije ni obično ljud­sko biće već ima atribute božanst­va i javl­ja se kos­mič­ki doživl­jaj ljubavi:     

     Sve će se žel­je tu da probude,
    dušine žice sve da probude
    zadi­viće­mo svetske kolute,
    bogove silne, kamoli ljude,
    zvez­dama ćemo pomer­it pute,
    sunci­ma zasut sel­jenske sude,
    da u sve kute zore zarude
    da od miline dusi polude,

     San­ta Maria del­la Salute. […][22]

         Jovan Jovanović Zmaj je od svih roman­tičara najviše gajio ljubav pre­ma perz­i­jskoj poez­i­ji. Kao mlad, često je u ruka­ma imao istočn­jačke pjes­nike. To je urodi­lo plodom –počeo je da se bavi pre­vođen­jem i izlazi iz štampe zbir­ka Istočni bis­er„.

         Bio je oduševl­jen Hafi­zom, pa su nje­govi pri­jevo­di Hafi­zove poez­i­je bili vjerni­ji čak i od nje­mačk­ih, sa kojih je pre­vo­dio. Zmaj je prepe­vao sa nje­mačkog, služeći se pri tom najviše pri­jevodi­ma nje­mačkog pjes­ni­ka Fridri­ha Mar­ti­na fon Bodenšte­ta,  koji je bio jedan od najomil­jeni­jih stranih pjes­ni­ka kod južnoslaven­skih pjes­ni­ka. Najpoz­nati­je zbirke Jovana Jovanovića Zma­ja, Đulići i Đulići uveo­ci, već samim naslovom se oslan­ja­ju na sufi­jske motive ružičn­ja­ka. Riječ đul  je per­si­jskog pori­jekla, a kod nas je stigla iz turskog jezi­ka i znači ruža. Upra­vo tako se zvala supru­ga Jove Zma­ja. (Još jed­na crta sufi­jske poez­i­je je i to, da su istočn­jač­ki pjes­ni­ci svo­je zbirke pje­sama nazi­vali „đulis­tan­i­ma”.)

         Jedan od najpoz­nati­jih Đulića, gov­ori o “rumenom cve­tu”, sim­bolu savršenstva:

     

    Kaži mi, kaži,
    Kako da te zovem;
    Kaži mi, kakvo
    Ime da ti dam, -
    Hoću li reći:
    “Diko”, ili “sna­go”,
    Ili ću “lane”,
    Ili “moje blago”;
    Hoću li “dušo”,
    Ili “moje drago” -
    Kaži mi, kakvo
    Ime da ti dam!
    —————–

    Al’ ja bih proveo
    Čitav jedan vek,
    Tražeći lepše,
    Dični­je i slađe,
    Mil­i­je ime,
    Što još ne ču svet,
    Da njim nazovem
    Moj rumeni cvet.

         U svo­jim pjes­ma­ma, Zmaj je koris­tio sufi­jsku lek­siku, motive i stil, ali ne zalazivši u duboke sfere tra­gan­ja za Savršen­stvom i Ljubavlju. Ljubav jeste zanos, tra­gan­je i tajanst­vo, ali kod Zma­ja, ona osta­je na čul­nom doživl­ja­ju zemaljske lepote:

    Tiho, noći,
    Moje sunce spava;
    Za glavom joj
    Od bis­era grana;
    A na grani
    K’o da neš­to bruji -
    To su pali
    Sićani slavuji:
    Žice predu
    Iz svilenog glasa,
    Otkali joj
    Duvak do pojasa,
    Pokrili joj
    I lice i grudi, -
    Da se moje
    Sunce ne probudi.

          Inspiri­ran šar­mom i mist­ikom isto­ka, Zmaj piše pjes­mu Na grobu Hafisovom:

    Nakuc’o se čaša, napev’o se pesama,

    Napio se raja sa med­nih usana.

    Gde je našo slasti, tu još nije prašt’o

    Sad gori’l mu duša, barem znade zaš­to.[23]

         Ovak­vo poiman­je sufi­jske poez­i­je nije suštin­sko poni­ran­je u njen smisao, ali je neosporna Zma­je­va zaslu­ga bar u nam­jeri da na južnoslaven­sko gov­orno područ­je donese pri­jevode islamske poez­i­je, te tako otvori vra­ta oni­ma, koji su žel­jeli da je upoznaju.

         Sufi­js­ka poez­i­ja je vrši­la ogro­man utje­caj na pjes­nike, koji su živ­jeli i djelo­vali na južnoslaven­skom pros­toru, počev od dolas­ka Osman­li­ja, pa sve do sko­ri­jeg doba.

         Juž­moslaven­s­ki pros­tori tako tra­ju ujed­in­jeni u kul­tur­ološkom, civ­i­lizaci­jskom smis­lu, ne samo kroz arhetipske ili his­tori­jske ele­mente, već i kroz iskristal­isane i vidljive sufi­jske ide­je i forme stvaranja.

    .

    .


    .

    .

    [1]Ar. Uspeti se na vis­inu, uzdignuće Poslani­ka a.s. u nebeske sfere do Alla­ha dž.š.

    [2] Ralf Vol­do Emerson(1803. – 1882.) je bio amer­ič­ki ese­jist, filo­zof i pjes­nik. Poz­nat je po tome da je pred­vo­dio pokret tran­den­scen­tal­ista sredi­nom 19. Vijeka.

    [3] Derviš­ki red čiji je osni­vač hazreti pir ebu Hasan eš-Šazli(?-1276.)

    [4] Derviš­ki red čiji je osni­vač hazreti pir Abdul Kadir Gejlani(?-1166.)

    [5] Derviš­ki red čiji je osni­vač hazreti pir Beha’udin Nakšibend (?- 1389.)

    [6] Derviš­ki red čiji je osni­vač hazreti pir Ni’imetullah

    [7] Derviš­ki red čiji je osni­vač hazreti pir Nuredin Džerahi(1678.–1721.)

    [8]  Pro­fes­sor  islam­skih studi­ja na George Wash­ing­ton Uni­verzite­tu u Washingtonu

    [9]  Sejid Huse­jn Nasr, U potrazi za sve­tim, Lib­ris d.o.o., Sara­je­vo, str.23.

    [10]  tur. Asik: zaljubljenik

    [11] “Zar je džen­net, koji je obećan oni­ma koji se Alla­ha boje — u kome su rijeke od vode neusta­jale i rijeke od mli­je­ka neprom­jen­je­na ukusa, i rijeke od vina, pri­jat­na oni­ma koji piju, i rijeke od meda proc­jeđenog i gdje ima voća svakovrsnog i opros­ta od Gospo­dara nji­ho­va.. Kur’an, Muhamed, 15

    [12] Per. Onaj koji toči vino

    [13] Sjed­in­jen­je u ovom sluča­ju se odnosi na svjes­nost o Jed­noći djelo­van­ja i svo­js­ta­va, kada rob posta­je svjes­tan da su sva djelo­van­ja Jednog i Jedinog Stvoritel­ja sve­ga, a da se preko nas vrši man­i­festaci­ja tih Božan­skih svo­js­ta­va i djelovanja.

    [14] James Fadi­man & Robert Frager,  Mudrost sufi­ja,  Lib­ris d.o.o. Sara­je­vo,  2008. Str. 138.

    [15] Lami­ja Hadžios­man­ović i dr. Poez­i­ja Bošn­ja­ka na orjen­tal­nim jezici­ma, Pre­porod Sara­je­vo, str.115.

    [16]Inter­net izvor: R. Škri­jelj, Derviš Ahmed Gur­bi (1698/9–1771/2), prep­jev sti­ho­va u: Almanah,.Pod­gor­i­ca:.http://www.almanah.co.me/ostale/PDF/casopis/Almanah%2037–38.pdf

    [17] Ibid, str. 55.

    [18] Munib Maglajić, Musa Ćaz­im Ćatić, Pjesme, prep­je­vi, ese­ji, Pre­porod Sara­je­vo, str. 128.

    [19] Ibid, str. 132.

    [20] Inter­net izvor:  http://www.rastko.rs/bogoslovlje/slovo_ljubve.html

    [21] Inter­net izvor: http://riznicasrpska.net/knjizevnost/index.php?topic=42.0

    [22]Inter­net..izvor:..Pro­jekat..Rastko:..http://www.rastko.org.rs/knjizevnost/umetnicka/poezija/antologija_sp/asp_03.html#Santa_Maria

    [23] Inter­net izvor: https://sites.google.com/site/projectgoethe/Home/jovan-jovanovic-zmaj/na-grobu-hafisovom