Dvoglava kastracija identiteta

Katarina Sarić
Lat­est posts by Kata­ri­na Sar­ić (see all)

     

    I dio

     

         U Enkvis­tovom „Palom Anđelu“, savršeno biće je dvogla­vo čudovište na čijem vratu su srasle muš­ka i žen­s­ka gla­va, prvo­bit­no mit­sko biće u helen­skoj mitologi­ji jeste andro­gin, savršeno dvopolan her­mafrodit. Lirsko biće Dine Murić, egzi­s­ti­ra, para­lel­no sraslo i raza­peto između dvi­je ukazane polarnos­ti, odnos­no bipo­larnos­ti iden­tite­ta koji bal­an­sira, čas na jed­noj, čas dru­goj ekstrem­noj zateg­nu­tosti oba kra­ja. U novi­jem vijeku, čuve­na Ben­tam-Milo­va ljestvi­ca bola i zado­voljst­va, pon­aša se kao tem­per­atur­na lista, sa oscila­torn­im uspen­ji­ma i padovi­ma, uza­lud­no težeći sre­di­ni kao poj­mu izmiren­ja kra­jnos­ti, onom čudesnom kliku koji zaus­tavi, za taj jedan trenu­tak, sve što se kreće i vrti u krugu, živ­ot sam u kra­jn­joj lin­i­ji, i na kojem se naše biće sa klack­alice napokon umiru­je, ušuška­va u arit­metičku sred­inu, rečeno mod­ern­im jezikom sta­tis­tike, onu „zlat­nu“ koju je još Aris­to­tel pos­tuli­rao kao jed­inu oazu bivstvo­van­ja s mjerom.

    U poet­skim zbirka­ma „Slike koje su ubile mit“ i „Balka­n­s­ki evnuh“, autor­ka, Dina Murić, objavlju­je smrt polovi­ma, iden­tite­ti­ma, mitovi­ma (pa čak i „Smrt Autoru“ sljedeći ide­ju R. Bar­ta) i par­a­dig­ma­ma na čijim osama poči­va­ju kori­jeni jedne civ­i­lizaci­je, koju može­mo, istovre­meno mapi­rati kao balka­n­sku, antičku, ilirsku, vav­ilon­sku; palimp­seis­tič­ki ljušteći sa nje sve kapi­jske istočno-zapadne slo­jeve, osva­jačko-poko­rne, rat­ničko krvo­mutne, izmi­ješane do grani­ca u koji­ma se, do nepre­poz­na­van­ja, brišu jed­ni a doslikava­ju dru­gi, kida­ju muške, nal­je­plju­ju ženske glave (ili pak obr­nu­to) kako u kon­tek­stu crnogorske epike u kojoj su se za „jed­nu mušku davale dvi­je ženske“, tako i  u kon­tek­stu razmjene/izmjene istori­jsko-soci­jal­nih uloga.

    Pomenu­ti kon­tekst, mapi­ran speci­fičn­im geograf­skim pros­torom koji je vijekovi­ma bio „pupak svi­je­ta“ (Aris­to­tel mladom učeniku, kas­ni­je Alek­san­dru Velikom, u jed­nom trenutku postavl­ja kažiprst na globus, na tačku koja pada negdje između današn­je Make­donije, Koso­va, Grčke ili Crne Gore, sve­jed­no, jer sve je to isti mem­o­ri­js­ki kod, mnem­notič­ka matri­ca koja baš­ti­ni isto nasljeđe – gov­ori jezikom Bogo­va o mit­skom pup­ku svi­je­ta) ner­azumljiv je, iz nje­ga istrgnut, jer Dina, upra­vo iz tog mit­skog pup­ka, čupa sve zam­ršene bolove rađan­ja i umi­ran­ja, kida pupčane vrpce iz utrobe majke, žene, vadeći iz nje bra­ta, sina, „Edipov­ca i Elek­tru“, istovre­meno vršeći intertek­stu­alne dijaloge sa tradi­cional­nom baštin­om, raskopava­jući njene nanose do samog jez­gra, kopa­jući po vječno živim i otvoren­im rana­ma, kon­tek­stu­al­no mapi­ra­nog, geograf­skog tijela sa kojeg je i sama ponikla – obez­nanu­jući na kra­ju i vlasti­tu smrt, proklam­ovanu  već u uvo­du, pomenu­tim R. Bar­tovim  man­i­festom. Sve smrti/kastracije (kas­tracije koris­ti­mo kao naz­naku za grotesknu zam­jenu polo­va za koju sma­tramo da je na Balka­nu prisut­na od pam­tivi­je­ka: virdži­na koja zami­jen­ju­je sina, neja­ki muškarac kojeg maj­ka čuva pod skute sukn­je, crnogorsku ženu, čuvarku ogn­jiš­ta, koja istovre­meno njiše koli­jevku dok joj o ramenu visi puš­ka) Dine Murić, kreću od sim­boličkog ubist­va žene na pro­loškom pragu „Sli­ka koje su ubile mit“:

    Ja nije­sam poetesa

    Nije­sam mlada

    I nije­sam žena

    („Slike koje su ubile mit“, Cen­tar za kul­tu­ru, Bije­lo Pol­je, 2010.) nakon kojih sli­jede sti­hovi koji dekon­struk­tivno  deman­tu­ju prethodne:

     

    Poče­tak

    (kas­no je) …

    Dvade­seti rođen­dan, tiši­na, potom vid­jela sam Anđela u parku.

    Bliži se kraj, pomis­lih, umri­jeću ako ga pono­vo ne vidim.

    Nakon dekon­struk­ci­je poet­ske slike, djevo­jke od dvade­set god­i­na koja nije žena, nije ni živa, tek na početku, ali već, paradok­sal­no, za nje­ga zakas­ni­la,  pono­vo sli­je­di rekonstrukcija:

    Ja, stvoren­je pop­ut tamne sijenke

    Po pro­por­ci­ja­ma se da naslu­ti­ti da sam sijen­ka žene.

    „Slike koje su ubile mit“, smjen­ju­ju se kao na pokret­noj traci, sli­jedeći par­a­dig­mu bipo­larnos­ti, na koju smo na početku ukaza­li, dočim se poet­s­ki pos­tu­pak kojim se autor­ka služi, kreće po lin­i­ja­ma dekonstrukcija/rekonstrukcioni zah­vat kao i teritorijalizacija/deteritorijalizacija (Derid­i­na ter­mi­nologi­ja o kojoj će, u nas­tavku, biti više rečeno) u cilju pom­i­can­ja  grani­ca i izm­jene prav­i­la uokviri­van­ja koja  potisku­ju raz­inu na kojoj sub­jekt upisu­je tragove o sebi u man­je vidljive pro­s­tore teksta:

    “Tek­stovi nisu važni po tome i pre­ma tome što oči­tu­ju, već kako pruža­ju priv­id oči­to­van­ja svi­je­ta u kojem živi­mo i međuljud­skih odnosa” (Mir­na Velčić Uvod u lingvis­tiku tek­s­ta, Škol­s­ka knji­ga — Zagreb, 1987. str. 130.)

    Dinin lirs­ki sub­jekt koji upisu­je tragove, naliku­je Deri­din­im struk­tu­ra­ma koje on pronalazi  (“Gram­a­tologi­ja”) u tek­stu kao dio piščeve svi­jesti. Pos­tu­pak je blizak Lakanovom nesv­jes­nom u jeziku, i naroči­to Fro­j­dovom viđen­ju ženske sek­su­al­nos­ti kao neg­a­tivnog odraza muškar­ca (po Fro­j­du, kao što je poz­na­to, žena podsv­jes­no teži da bude muškarac, štaviše, on tje­lesno ženu proglaša­va zakržl­jal­im muškarcem) i opet dolaz­i­mo do motivskog para smrt/kastracija, kao u sljedećoj pjes­mi koju izgo­vara glas muškog subjekta:

    Ulri­ho­va patnja

    U pis­mu koje je sta­ja­lo otvoreno na mom stolu pisa­lo je da se pod hit­no moram javiti

    u stan­icu poli­ci­je, povodom smr­ti Layle K. koja je pre­minu­la u trag­ičnom požaru na Heldenplatzu.

    Isto tako da mogu doći da pokupim ostatak njenih stvari, jer nema porod­icu u Beču a ja sam bio nave­den kao jedi­ni kon­takt koji je pron­ađen u njen­im stvarima.

    Smeđa kosa, crne oči koje se rijetko smi­ju je bila Layla.

    Pri­je toga bila je strank­in­ja koju sam sreo na pre­da­van­ju rim­skog pra­va i bio joj je potre­ban part­ner za učen­je jezika.

    Nakon dvi­je godine družen­ja, nesta­la je.

    Ne zaista, jer i dal­je sam je viđao kako žurn­im korakom ide iz metroa na fakultet,

    kako dijeli letke na ulici

     

    Komu­nikaci­ja iz dru­gog dijela “Sli­ka koje su ubile mit”, odvi­ja se po lin­i­ja­ma moralnog trougla: Ulri­ha, Ruhi i Lajle (pro­tag­o­nista zbirke, oprav­dano koris­ti­mo nar­a­tivnu ter­mi­nologi­ju, jer sada je riječ o nar­a­tivnoj poez­i­ji) pri čemu se glaso­vi lirskih sub­jeka­ta, fan­taz­magorič­ki smjen­ju­ju u var­i­jaci­ja­ma muško-žen­skih tek­stu­al­nih kon­sen­zusa, vršeći zam­jene ulo­ga, od kas­tri­ran­ja do smrti.

    “Kada pjes­ni­ci pišu poez­i­ju, pozi­ci­ja muškosti se podrazu­mi­je­va kao nor­ma, ali kada pjes­nikin­je pišu, one često, uko­liko su rod­no osv­ješćene, rade sa kon­struk­ci­jom roda. Najpri­je tre­ba reći da je muš­ki glas u poez­i­ji dugo bio nor­ma­ti­van, da su autori imali zagaran­to­vanu hege­monu pozi­ci­ju, te su s lakoćom mogli artikulisati i muš­ki i žen­s­ki lirs­ki sub­jekt. Žene su morale gov­oriti iz žen­skog lirskog sub­jek­ta koji je po sebi u rod­noj hijer­arhi­ji na polju poez­i­je zauz­i­mao infe­ri­or­nu poez­i­ju: pomenuću neslavno uvjeren­je da žene nema­ju umet­nič­ki genij i ne mogu proizvesti umjet­ničku vred­nost” (D. Đurić 2009; str. 67–85). Dina sa lakoćom artikuliše i muš­ki i žen­s­ki glas, poigrava­jući se i sa onim trećim in absen­tia, nev­idljivom mračnom sijenkom Anđela koja je prati već od pro­loške granice, pon­aša­jući se istovre­meno kao treći, neu­tral­ni sub­jekt koji nagov­ješ­ta­va razr­ješen­je ago­na ili pak Deus ex machi­na, staro­grčk­ih tragičara:

    Provodili smo dane na ulici

    Ispitu­jući izbezuml­jene pro­laznike o tome koju vrstu šam­pona koriste.

    Ruhi, koja je upra­vo završi­la školu za klovnove u Kvebeku.

    Ulrih, stu­dent ekonomi­je i slikars­ki mod­el Lay­la, strani stu­dent književnosti,

    i on, onaj koji je ćutao o svijetu.

     

    Od “Urli­hove pat­nje”, preko “Ruhi i majke”, sve do “Laj­line smr­ti” koja se u poet­skom diskur­su, pret­vara u umjet­nič­ki  per­for­mans, nakon ubist­va žen­skog, kas­tracije muškog u diskur­su poigra­van­ja sa muško-žen­skom smjenom artikulisanos­ti značen­ja (koja pod­sjeća na Bahti­novu karneval­sku ili pak tran­vestit­sku igrar­i­ju, rene­sansnog žan­ra com­me­dia dell’arte, naša pjes­nikin­ja napokon ubi­ja i svo­ju junakin­ju, odnos­no sop­stveni alter-ego u kon­tek­stu tumačen­ja na koja smo ukaza­li (Lkan, Fro­jd, Bart):

    Umr­la je tako što je polila ben­zi­nom svo­je tijelo

    i zapalila ga pred masom turista

    koji su upra­vo izlazili iz auto­busa parki­ra­nog preko puta bulevara.

    Veći­na je mis­lila da se radi o per­for­man­su priređenom u nji­hovu čast.

    Nakon ubi­jan­ja lirskih sub­jeka­ta, poz­abav­iće­mo se, na kra­ju, sin­tag­matikom iz naslo­va zbirke (upra­vo smo je, sa nam­jerom efek­tivnos­ti (ali i tau­tološkog kru­ga)  ostavili za kraj, iako označa­va poče­tak, vodeći se autorki­nom zam­jenom teza i ulo­ga “ubi­jan­jem sli­ka koje su ubile mit”, svjes­ni da, sku­pa sa autorkom, upadamo u začara­no kolo iz kojeg nema izlaza. Slike anđela, vuka, ptice i biljke, kao dom­i­nantne mitske fig­ure slo­bode, ali i odgov­ornos­ti, ubi­jene su upra­vo sa cil­jem kon­ačnog oslobođen­ja, ma kako to paradok­sično zvuča­lo (uostalom, u staro­grčkoj, pre­sokra­tovskoj, kos­mogo­ni­jskoj filosofi­ji, paradoks je označavao pojam naj­dubljeg, mist­ičnog zah­va­ta u istinu koja se ne da zaro­biti čak ni defini­ci­jom, zah­vati­ti kao trag sun­ca koji nes­tane sa dlana čim otvo­rimo šaku):

    Čak i pri­je anđela koji je dodir­n­uo svo­jim dahom na pro­logu, odgov­ornost za živ­ot (sli­ka biljke) bila je mrtva.

    Pri­je Anđela

    Prim­i­jeti­la sam da je bilj­ka koja je sta­jala na mom pro­zoru posta­la osuše­na i mrtva.

    Već neko­liko ned­jel­ja se nosim sa mišlju da je mrtva,

    mada pokušavam da od sebe otjer­am tu činjenicu

    nasi­pa­ju­ci u njeno dno čašu usta­jale vode u prolazu.

    Vuk, u kon­tek­stu geografske mape autorkinog zav­iča­ja (o kojoj je već bilo riječi u uvo­du) pred­stavl­ja nepo­bit­ni sim­bol divljine, slo­bode, ali i sin­dro­ma čopo­ra “svi gors­ki vuci iz pla­nine”, eps­ki pok­lič kojim je vjekovi­ma, autork­i­na rod­na gru­da pozi­vala u rat­ničke pohode. Na svo­jevrstan način, autor­ka vrši dekon­struk­ci­ju mita iz Deridinog čuvenog poj­movnog  para: dekonstrukcija/rekonstrukcija (za koji smo ukaza­li da će, u nas­tavku biti više riječi) izm­ješ­ta­jući mit iz nje­gove prirodne sre­dine, pos­tu­pak koji, istovre­meno upuću­je na još jedan čuveni opozi­cioni Deridin poj­movni par teritorizacija/deteritorizacija — u zatvoren pros­tor, kao da nam poruču­je da je tradi­cional­nim mitovima/čoporima/ulogama, krvn­im osve­ta­ma, došao kraj a Vuk (lupus in fab­u­la) biva kažnjen/kastriran:

    Jednog dana biće­mo ja i Anđeo pro­tiv Vuka

    A on će plakati u uglu sobe.

    Dan u kojem je umr­la pti­ca, amblem slo­bode u svim svjet­skim mitologi­ja­ma, navodi­mo u cjeli­ni, u zaključku kojim zat­varamo pro­loško-epi­lošku granicu, prste­nas­tu kom­pozi­ci­ju prve zbirke naše autorke:

    Ope­lo za pticu

    Moja pti­ca je pre­minu­la pri­je četiri sata

    Sada je vjerovat­no njeno tije­lo ukočeno,

    izloženo na sre­di­ni kaveza poče­lo je gubiti prirod­nu svježinu

    Neko na uli­ci Zieg­ler­gasse zapo­maže “upo­moć”,

    sa oča­jničkom vibraci­jom glasa koja nagov­ješ­ta­va plač

     

    Takav krik može doći samo iz grla

    koje je pre­pun­jeno suzama

    što više ne nalaze svoj put niz obraze i vrat do odjeće

    već idu na usne, da ih ovlaže i na neki čudan način omalovaže

     

    Znam da bi kroz glavu tre­bale da mi prođu slike  iz djetinjstva

    u koji­ma je pti­ca zas­tu­plje­na ili makar ima spored­nu ulogu,

    ali sve je nestalo

     

    “Ti činis da spoz­nam svo­je mane”, čujem Anđela u uglu sobe

    Shvatam da sam nesv­jes­no počela da se pris­jećam tih dana

    koje iz neo­bi­jašn­jivih razlo­ga proglašavam nevinim

     

    Na kra­ju nije­sam učini­la niš­ta posebno

    Napisala sam pjes­mu za svo­ju pre­minu­lu pticu

    sluša­ju­ci i dal­je te neut­ješne krike sa ulice

    dječi­je krike

    koje ti nika­da nećeš žel­jeti da čuješ

     

     

     

     

    II dio

     

    Moje je ime X. Mog­lo bi biti i neko drugo

    U mraku i ime je sasvim nebitno

     

    (BALKANSKI EVNUH, Dina Murić, Beč, 2017)

     

    Kastracija/smrt iz „Sli­ka koje su ubile mit“ nas­tavl­ja se, i seman­tič­ki grana, usložn­ja­van­jem pol­ja značen­ja i u „Balka­n­skom Evnuhu“. Matri­ca, ustanovl­je­na jed­nom, sada silazi još dublje, do prvo­bit­nih izvo­ra, figu­ra oca, majke, zrele žene, sve do mitske „šumske vile“ i  velikog „uspa­vanog diva“ koji vre­ba, skriv­en ispod Fro­j­dove infan­tilne amnez­i­je i Jun­govih arhetipo­va ispod nasla­ga kolek­tivnog nesvjesnog.

    Najpri­je, to je obraćan­je ocu kao fig­uri autoriteta/dominacije/falocentrizma, „glave u kući“ pred kojim žen­s­ki sub­jekt kleči, tražeći dokaz pos­to­jan­ja, priz­na­van­je iden­tite­ta koji se, kao gubitak naz­nača­va u umet­nu­tom pro­logu zbirke, pri čemu otac gubi fiz­ič­ka, biološ­ka određen­ja i u fro­j­dovsko-jun­goovskom ključu posta­je sinon­im za patri­jarhat, mačoizam, falo­cen­tričnu kul­tu­ru u cjeli­ni. Pa čak i strašni „uspa­vani div“ ima ulogu dekon­struk­ci­je mita, najavl­jenu još u „Slika­ma koje su ubile mit“, dak­le, uruša­van­je patri­jarhalnog iden­tite­ta koji skri­va ženu iza zatvorenih vra­ta, plašeći je Kafkin­im meta­mor­foz­ičkim čudoviš­ti­ma „čov­je­ka-bube“, pau­ka iz mra­ka, onog kojeg tre­ba zgaz­i­ti da bi se, napokon, iščau­ri­lo istin­sko žen­sko biće:

     

    Oče

    Kažu da poez­i­ju više niko ne piše

    Kažu da je bol­je biti sami đavo nego pjesnik

    Ali, ova pjes­ma je posveće­na tebi i tvo­joj neumoljivosti

    Tiha, zane­mare­na pjes­ma, kao zane­mareni čov­jek nad ponorom

    A ja i dal­je pišem stihove…

    Kao da to neš­to znači sada

    nakon crnog obla­ka nad dvorištem naše kuće (…)

     

     

    Uspa­vani div

    Iz mog djet­injst­va leži ispod tvrde roža­jske zemlje

    Ja se i dal­je pret­varam da je to on

    a znam da je mrak, a ne div kojim dje­cu plaše pred odlazak na spavanje

    „Poez­i­ja je nesta­la, više je nema“, to su bile tačne nje­gove riječi

    A lice? Kako je posta­lo pom­račeno za tren

    Za mene je nesta­la istog onog dana kada je nes­tao i Vojnik

    I kada sam vid­jela kako se majči­na halji­na leprša

     

    Vrati­la sam se u grad koji sam napusti­la pri­je pet­naest godina

    Ran­im vozom u Beograd

    Pa auto­bu­som do pod­nožija divove planine

    Negdje u ćošku skri­vao se “čov­jek buba”

    On me odu­vi­jek čuva od besmisla

     

     

    U „Balka­n­skom Evnuhu“, Dina, na intertek­stu­al­nom nivou, vrši svo­jevrstan dija­log sa Džarme­jn Greer, čiju prvu knjigu „Žen­s­ki Evnuh“ uzi­ma za pro­totekst u kojem upisu­je dekon­struk­tivne tragove. Žena je u dal­jem kon­tek­stu, paradok­sal­no kas­tri­rana, mada sasvim suprot­no naslovnoj sin­tag­mati­ci (što je karak­ter­is­tičan prosede autorke, u stilu izvr­tan­ja pozi­ci­ja i ulo­ga) kojom nam naruša­va hor­i­zont očeki­van­ja, u pot­punos­ti sljuš­tivši iden­titet žen­skosti, te tako posta­je glas ono­ga Dru­goga, infe­ri­ornog, mazo­his­tič­ki strast­no potčin­jenog,  po riječi­ma Simon de Bovoar (Dru­gi pol), smješte­na u  gospo­darsko- rop­sku postavku muško- žen­skih odnosa:

    Žena

    Zvu­ci velikog zidnog sata

    zvu­ci kiše koja udara o crepove

    zvu­ci auto­mo­bi­la na starom betonu

    koji se rast­vara pod nale­ti­ma mraka

     

    Ona je samo lice,

    bez ruku, bez očiju

    sa usna­ma odveć žednim,

    sa tijelom koje mora

    sa kišn­im buđenjima

    u koji­ma nema drugu alternativu

    već da prati nje­gove krvave tragove

     

    Praćen­je krvav­ih mušk­ih trago­va i žen­skih “stopan­i­ca”, doseže do eps­ki finalne završnice geograf­sko-mapi­ra­nog crnogorskog zav­iča­ja autorke, u koji­ma se za ženu gov­o­rilo da je stopan­i­ca, dak­le ona koja gazi muškim otisci­ma, da iza nje sluča­jno ne bi ostao trag. Trag, još jedan čuveni Deridin pojam (trase) ter­min koji je uve­den u gen­er­a­tivnu lingvis­tičku teori­ju, sredi­nom sedamde­setih god­i­na, kao ozna­ka za for­mal­no sred­st­vo za obil­ježa­van­je mjes­ta koje je neki kon­stituent zauz­i­mao u prethod­noj derivaci­ji, pri­je nego što je, trans­for­ma­ci­jom pom­jeren u dru­gi položaj – neopho­dan je ele­ment za anal­i­tič­ki prist­up tumačen­ju Dininog cjelokupnog poet­skog opusa. Pozi­va­jući se na Ničea, u praćen­ju tra­ga nev­idljive  žen­skosti, koja je morala negdje osta­ti upisana, Deri­da se pozi­va na Ničea koji vrši okret od istine žene ili istine istine: „Izves­no je da se isti­na nije dala osvo­ji­ti; i danas — snuž­de­na i obeshrabre­na držan­ja — tu sto­ji sva­ka vrs­ta dog­matike. Ako ona uopšte još i sto­ji! Žena (isti­na) se ne da osvo­ji­ti”. (Ž. Deri­da, Pitan­je sti­la, Gradac, časopis za književnost, umet­nost i kul­tu­ru, broj 152- 153, Čačak, 2004. str. 115.)

     

    Zapra­vo, ono  što se, istinu gov­oreći,  ne da osvo­ji­ti jeste, upra­vo, žen­sko (“vječno žen­sko” kojim Gete pro­l­o­gomen­s­ki otvara dru­gi dio “Faus­ta”) ono što ne tre­ba da, u žur­bi, bude preve­de­no žen­skošću, žen­skošću žene, žen­skom sek­su­al­nošću i drugim esen­ci­jal­izu­jućim fetiši­ma koji su upra­vo ono, što vjeru­je­mo da osva­jamo, kada osta­je­mo pri nedo­tu­pavnos­ti dog­matskog filoso­fa, nes­posobnog umet­ni­ka ili zavod­ni­ka bez iskust­va. Taj raz­mak istine, koja se pom­jera od same sebe, koja se umeće između navod­ni­ka (splet­ka, uzvik, krađa i klješ­ta neke lake žene), sve to što je u Ničeovom pisan­ju proizvelo stavl­jan­je „istine” između navod­ni­ka i, u rig­oroznom pro­dužetku, sve­ga osta­log, dak­le, ono što je, upra­vo upisa­lo istinu, to je, ne rec­i­mo čak ni žen­sko: to je žen­sko „djelo­van­je”.

                “Ona piše. Stil se njoj vraća. Radi­je: ako je stil (kao što bi penis, pre­ma Fro­j­du, bio „nor­mal­ni pro­totip fetiša”) muškarac, pisan­je bi bilo žena” (Ž. Deri­da, Pitan­je sti­la, Gradac, časopis za književnost, umet­nost i kul­tu­ru, broj 152- 153, Čačak, 2004. str. 115.)

    Deridin trag, naša autor­ka prati do posljed­njeg arheti­pa, starice koja čuva kolek­tivni mem­o­ri­js­ki kod, mit­sku prošlost, genealoško sta­blo, strah od matrice ponavljanja:

     

    Starice, gdje su sada priče o vješti­ci-vili ispod starog lim­skog mosta?

    Sjećaš li se kada sam sa bine živ­ota uzviki­vala kako mi nedostaješ

    Kako je neu­molji­vo ovo vrijeme

    Dobro je što ne vidiš mrl­je ne zidu tvo­je nekadašn­je sobe

    Dobro je što ne vidiš šta su uradili sa sit­ni­ca­ma koje si don­jela iz Barija

    I sa „Šum­skom vilom“

    koja u nekom vlažnom podru­mu svi­ra gitaru dok se žuti mjesec nad­vi­ja nad dolinom

    Dobro je, iako niš­ta nije kao prije

     

    I, napokon mu zada­je završni udarac ponovn­im uvođen­jem moti­va Anđela što obi­je zbirke lajt-motivs­ki spa­ja, zat­vara­jući tau­tološ­ki krug o kojem smo već gov­o­rili cir­cu­lus vitio­sus. Tragom anđela koji je otvo­rio već prvu zbirku naše autorke, okrznu­vši je svo­jim dahom smr­ti još pri­je živ­ota, stiže­mo do  prvo­bitnog pra – tra­ga kako ga Deri­da označa­va: „U početku bješe riječ” (logos/falus,), ona koja pret­postavl­ja pos­to­jan­je prvo­bitne, tran­scen­dentne oznake/označitelja u kojoj se skri­va­ju izvor i pori­jek­lo značen­ja. Pan­dan ovom ter­minu bi bili poj­movi koji se u tek­stologi­ji i nara­tologi­ji označava­ju sljedećim, alter­na­tivn­im nazivi­ma: arhitekst, pro­totekst, metatekst, a to su kod Dine mitovi, patri­jarhal­no nasljeđe koje optereću­je tal­o­gom guste mreže ispre­pletenih značen­ja, koji­ma je, između osta­log, bliska i dubin­s­ka struk­tu­ra o kojoj je gov­o­rio Noam Čom­s­ki, a koja može doprini­jeti širem sagle­da­van­ju tek­stu­alnog fenom­e­na, sa svim tragov­i­ma autorite­ta, dom­i­naci­je (u našoj anal­izi smrti/kastracije).

    Posljed­nje dvi­je pjesme, koje svje­doče u prilog našem tumačen­ju, navodi­mo u cjeli­ni, sma­tra­jući da sin­tetič­ki objed­in­ju­ju sve pomenute pos­tup­ke autorkinog poet­skog prosedea, za koji smo ponudili ključeve tumačenja:

     

    Lica na fasadi 

    Mož­da samo nje­go­va priro­da sto­ji iza osjeća­ja nepodobnosti

    Jer ga jutarn­ji momen­ti pod­sjeća­ju na namet­nu­tu nevinost

    dok on u real­nos­ti ne osjeća niš­ta do pot­mu­lu tišinu

    pop­ut paukove mreže koja se tiho obav­i­ja oko srca

    svako­ga dana sve jače

    oduz­i­ma­jući dah iz nje­gov­ih pluća

    i čineći ga bespomoćnim

    Oduz­i­ma­jući dah iz mojih pluća i čineći me pomirenom sa krajem

     

    Posled­n­ja oda anđelu 

    Mene ni jed­nom nisi pogledala, toga dana

    Krio sam se iza drve­ta sa plavom perikom na glavi

    Mis­lila si da se radi­lo o anđelu koji opon­aša Mocarta

    kako pred­vidi­vo i infan­til­no od tebe

    Oprosti mi na grubosti

    Znam da si umor­na i da si izgu­bi­la vjeru u…“sve“ je mož­da pre­v­e­li­ka riječ

     

    Nije da su lju­di ostali bez šanse da promi­jene tvo­je mišl­jen­je o svo­joj uzaludnosti

    i ubi­jede te u lje­po­tu triv­i­jal­nos­ti, sit­nih radosti i nadanja

    Vidio sam kako gledaš nji­ho­va oskr­navl­je­na, često nesigurna

    rijetko savrše­na lica, i kako poneka­da čak pomis­liš da ih voliš

    Pri­je sve­ga lica lju­di u počet­nom obliku neočeki­vane radosti ili tuge

    Ipak, sve to ne tra­je duže od jednog trena